Ceng di dîtineka qanûnî da

Berhevkirna Mafperwer:
Pesar Ebdulkerîm Findî*

şer ew milmlana çekdarî ye ku dinavbera giropên çekdarî da yên rêkxstî riwîdidet, evca çi ev hêzên çekdarî yên rêkxstî bin çi leşkerê fermî bin yan ne fermî bin divê milmlanê da hemî rengên hîzê û çekî duhêne bu karînan dinavbera wanda ji bu serkeftinê û berevanîkirinê.
nivîserê leşkerî yê binav u deng (kiluze wîc) şer usa pênasekiriye ku (şer dmahîk rêka siyasî ye j bo parstina jiyana gelê xu û b destveynan u bchînana daxaziyan).
herwesa feylesuf((can cak rusu)) d pertuka xuda ((hevbenda civakî)) gutiye ..şer ne peywendiyeke dinavbera dû kesanda yan dû zelamanda, belku peywendiyeke dinavbera dû wilatanda..
şer barekê nakawe jberhndê vî barê nakaw dvêt destpêkek udmahîkek hebît, şer destpêdket b rengekê yasayî j mêjuwiya agehdarkirnawê b şêwekê fermî lduv disturî efejî j dewletekê bu dewleteka dîtir cudaye yan şer destpêketin b encamdana şerî ku eve bê agehdarkirne b şerî evejî jbwendê ye ku ç demî nedete layenê dîtir ku xu amade biketin bo şerî.
l vîre dî b kurtî hndekê l ser şerî deyne diyarkirn.

Egerên peydabûna şerî
her şerekî çend egerên rastewxu û nerastewxu hene anku diyar û veşartî ku gelek caran b bhaneya egereka diyarşer serhldet lê merem û egerên serekî nediyarn anku veşartîne. lê b rengegê giştî u bikurtî em dşêyîn egerên şerî dvan xalan da bideyne diyarkirn:
- mlmlanên snurî , mîna mlmlana dinav bera s'udiye u mîrnşîngeha ebu zebî, lê ev mlmlane hemî dema na gehîtewêradê ku şer rûbiden, lê gelek caran jî wekî dgehîte şerî mîna şerê lubinan u îsraylê. lê gelek caran stur bhaneyeka diyare bo şerî lê meremên veşartî u nediyar u ne aşkira lpeî uî şerî ne.
- mlmlanên li ser samanê sruştî û aburî dhênekirn.
- şerên ayînî mîna wan şerên li çerxên navîn u kuvn hatîne ruîdan, ev renge şere bi bhaneya belavkirn u bchkirna aynî yan rêbazeka taybet j aynî dhêne encam dan bû nimûne ew şerên li çerxên şazdê û hevdê li ewrupa hatîne encam dan..
- şerên azadyê, kelek caran bi navê şerên neteweyî jî dhête binavkirn mîna şerê kurdan li hember rjêma 'îraqê.
- mlmlanên kesayetî, ku dçerxên kevn da gelek caran mlamlanê, kesayetî d nav bera dû padşahan da yan dû serkirdeyan da buwiye egerê encmdana şeran, her wesa hêz û ptirbûna hezkeran bu padşae û serkirdan jî buwiye sedemê peydabûna şeran dkevn da.

çewaniya binavkirna şeran
şer bi gelek rêk û şêwazan dhête navkirn, ji chekî bu chekî , ji rewş u egerên şerekî bu şerekî cudahî heye dinavlêkirna şeran da, li jêr dçend xaleka da bikurtî dê deyne diyarkirn:
1- bI navê wan serkirdan ewên b şerî radibn wekî şerê nabilîunî.
2- binavê wan mlletan ewên pişkdarêî dşeranda dken wekî şerê rus u tirkan.
3- şer binavê mêjuwiya salekê dhête navkirn ewa şer têda ruwîdet.
4- binavê welat ubajêran şer dhête bi navkirn anku ew welat yan bajêrê şer têda ruîdet, wek şerê vêtinamê.
5- şer bi mawekî di hête navkirn ewê têda ruîdaî, wekî şerê iktuberê ewê di nav bera misir û suriya û îsraylê da ruwîdaî..
6- şerên cîhanî ku piraniya welatan pişkdardîn di wî şerî da.

Meremên şerî
sererayî hebûna qurbaniyan û têkdana rewşa aram u gelek warên dî yên jiyanê, lê şer gelek caran bûye rêkek ku merem û armancên layenekî pê dhêne çarekirn û iêklakirn piştî hemî rêkên danustandinê bi dumahîk dihên.
her wesa gelek caran şer dibîte palder bo hndek zana û dahênera bu aşkirakirn û danana dahênanêt zanstî yên nuî ku piştî hîngê civakê svîl mfaî jê werdgirît, bu nimûne internêt ddispêkî da iêk ji rêkên peywendîkirnê bû dinav leşkerî da dhate bikarînan paşan kete be rdestê cvakê sivîl û hate pêşxstin, her wesa dinava çivakî da jî gelek caran bi egerê şerî û nebûna kerstên pêdvî dahênan û karên nuî têne drustkirn u piştire b rengekê pêşkeftî tir dkevîte dxizmeta xelkî da.
dîsan şer dibîte everê iêkgirtina mlletan dinav welatî da u dest berdan jnakukyên navxuyê.

Ziyanên şerî
layenê aburî... barê wilatî jlayê aburî ve giran dibît d encam da berhemê nel ast dhête berhemînan û bilndibûna bhayan dkevîte bazarî.
layenê cvakî... d demê şeran da gelek bzav û çalakyên civakî û mirovayetî û rewşenbîrî bi egerê hebûna şerî têk diçin , herwesa di gelek kawdananda (jin – afret) neçardibît li cihê zelamî karbiken, evca çi bi egerê ne berheviya zelaman û mjuliya wan bi erkên leşkerî ku jin neçardibît bi wan erkan rabibn ku berî şerî zelaman encam didanin yan jî ne man û jnavçûna zelaman bi egerê şerî anku kuştin û birîndarbûn û ji kar ketina zelaman.
layenê derûnî...bi egerê şerî tirs û leriz û ne aramî peydadibît ku kartêkirina derûnî li ser wî nivşî diket ku wan dîrdiêxît ji jîyaneka aram û saxlem.

Cur û rengên şerî
şerê hemelayî - seranserî: ew şere ku pitir ji welatekî (dewlet) ekê têda pişkdar dibn û şiwînwarên wêjî pitir ji dewletên şerker bi xwe ve digirît û operasyonên wê li cihên cuda cuda dihênekirin û di vî şerîda kesanên sfîl û leşker têda beşdardibn herwesa divî cure şerîda karînana zaravê (şerê hemelayî – seranserî) ji bu hindê di ête karînan ku bête cudakirin ji şer û milmlanên leşkerî.

şerê sar : bu êkem car ev zarave hatiye bi karînan li sala 1947z ji bu derbirîn ji wê peywendiya dinavbera koma dewletên rojhelat bi serkirdatiya êketiya soviyeta berê û koma dewletên rojava bi serkirdatiya wilayetên êkgirtyên emrîkî piştî şerê cîhanî yê diwê.
ji diyardeyên vî şerî ewe ku birîna peywendyên diblomasî û aborî bê ku bi gehîte radê bi karînana hêza çekdarî, di mawê şerê sar da dewlet berev çêkirna hevpeymanyên leşkerî diçin, bu nimûne di mawê şerê sar yê berdewam ji sala 1947 ta 1990, çendîn hevpeymanyên leşkerî hatine rêkxstin wekî (warsu, etlentî) û gelekên dî. di mawê şerê sarda ku dewlet berev hevrikiya çekdarî û pêşêxistina çekî diçin.

şerê navneteweyî: ew şere yê hemî layenên pişkdar di şerî da dewlet bin anku kesayetiya yasayî ya navneteweyî hebît, anku her demê layenekê şerî ne welatekê xodan kesayetiya yasayî bîtin wek hêzeka şoreşgêran yan berhngaryê ew nabêjnê şerê navneteweyî.

şerê ne navneteweyî: ew şere ku êk ji layenên pişkdar di şerî da ne dewlete, ku dihête riwîdan di navbera dewletekê û giropekê şoreşgêran ku pîraniya caran di nav bera dewletê û herêmekê da di hête riwîdan ku wê herêmê divêt ji dewletê cuda bît, û ev şere yê ciyawaze ji şerê navxo ji ber hebuna dewletê divî şerîda.

şerê navxoyî: ew şere ku dihête riwîdan dinavbera xelkê herêmeka diyarkirî li ser axa dewletekê, merema wê yaserekî ewe ku gihurîna sîstemê hukmî ye, bê ku çêkirna dewleteka nû ye.

şerê dadwerane: ev şere dihête riwîdan di hindek barên diyarkirîda ku ji layê yasayî ve ku hatîne dest nîşankirin ku girêdayine bi hindek barên diyarkirîve ewjî li demê berevanîkirna şerî ya kesayetî yan têkirayî ve eve li dîf madê(51) yê peymannama neteweyên êkgirtî û herwesa li demê asayşa kûmekî eve li hemî baran nahête cêbecêkirin belku di hindek barên diyarkirîda dihête cêbecêkirn li demê barekê dojminayetî hebît dewletekê li ser dewletekê....

şerê dojminkarî: ev şere dihête riwîdan bi serpêçîkirna pirnsîb û binema û bendên yasaya nîv neteweyî û neteweyên êkgirtî bi taybet madê(2\4) ku taybete bi rêpênedana bikarînana hêzê di peywendyên nîv neteweyî da.

Yasa û şer
yasayên şerî êk ji erkên yasa navneteweyî ye ku hindek xal û hêl hatîne destinîşankirn bu layenên şerî anku li demê milmilanên çekdarî yên di nav bera welat û hêzên (((yaxîbuî)))) da... her wesa bu şerên navxoî jî lê ne bi wî astî wekî yê dinav bera welatan da.
egerên peydabûn û danana van renge yasa û rênimaya anku xal û hêlên sur bo şera jiwê çendê hatiye ku li demê şeran gelek ziyanên mezin li her dû layenan di kevin evca çi di warê wan kesên ne şerker da bîtin yan di layê kesên şerker dabîtin.
êkem yasa di warê şeran da atiye nivêsîn li çerxê hevdê bû demê feqîhê hulendî hucu giroşîyos pertûka xwe ya binavê ( yasa şer û aştyê) danayî.
ji yasa û rêkeftinnamên cîhanî yên girêdaî şerî (ragehandina parîsê, rêkeftinên derencamê kongirên lahay dinav bera salên 1899 ta 1907 , rêkeftinamên cinêf 1864 û 1906 û 1929 û 1949).
lê bi giştî ji yasayên wisa nînin ku bêjîn hemî welatên cîhanê li ser rêkftîne, her wesa hindek ji wan yasa û rêkeftinama jî di naveroka xo da diyardiken ku ew layen anku welatê îmza nekirî li ser rêkeftinamê ne yê pêgîre.
lê dîsan ji layekê ve hindek çek û amraz û rêkên ziyanpexiş têne qedexekirin li ser astê cîhanî ku nabît bêne bikarînan di şeran da û berovajî wê ew welat dê berpirsiyarbin di demê bikarînanê da.
her wesa serederîkirina digel şerkerên dîl û birîndar hatiye rêkxstin ji layê yasayî ve her wesa kesên sivîl anku kesên ne şerker û cihên ji peywendî bi leşkerî ve ne, lê dîsan ev yasa ye jî bi wê çendê ve girêdaye ku ta çi rade ew layenên şerî pêgîrin bi wan rênima û biriyara ve.
her wesa dadgeha tawanên navneteweî jî hatiye damezrandin, lê fer bêjîn ka çewa û kenkî ev dadgehe xudan biriyare u di şêt li kêşeyan binêrît. li wî demî piştî dadgehên navxoyî neşên kêşeyekê çareser biken û êk la biken. ger hat û ziyanên mezin hatibine encamdan wek binbirkirna nejadî yan tawanên dijî mirovayetîyê.
ev dadgehe ya serbixoye li sala 2002ê hatiye damezrandin, û baregayê wê yê serekî li welatê hulenda ye, pitirî sed welatan li ser yasa û peyrewê wê yê navxoyî îmzakiriye.
berî damezrandina vê dadgehê çendîn dadgehên taybet hatîne damezrandin bu êklakirina çendîn kêşeyan, lê her dadgehek bu kêşeyekê bûye û piştire dihate helweşandin.
her wesa dadgaha dad ya navneteweyî jî heye, ev dadgehe ser bi milletên êkgirtî ve ye. ev dadgehe li sala 1945ê hatiye damezrandin û baregayêwêyê serekî li bajêrê lahay – welatê hulenda ye.
ev dadgehe li wan kêşeyan dinêrît û êk la diket ewên jilayê welatan ve têne hinartin bu ber destê wan, her wesa dezgehên ser bi milletên êkgirtî ve jî şîretkaryê jê distînin.

şer bi şêwazekê yasayî bi van renge curên li xwarê diyarkirî bi dumahîk dihêt:
- ragirtina şerî bi harîkariya layenên biyanî û derve û bestina girêbesteka aştî û pêkhatinê.
- jinavçûna layenekê şerî û bi serve berdana xakê wan li ser xakê layenê serkeftî, anku ji navçûn û nemana layenekî û ketine jêr desthlata layenê serkeftî.


mifa ji van jêderan hatiye wergirtin:
- almadxal fî alsuq û alcxirafiya al'skiriye, belavkiryêt rêveberiya meşqa leşkerî - wezareta bergirî ya 'îraqî, dhuk, 2005.
- mstqbil alhrub, d.msطfî أhmd abiwalxîr, çapa iêkê , qahîre, 2008.
- alqanun aldulî al'am, 'bid alxnî mhmud, alطb'e alثaniye, dar alnhze al'rbiye, 2003.
- malperê wîkîpîdiya.