Cîhana Sîyê çiye...

   Salar Ebdulkerîm Findî  *

Piştî bi dûmahî hatina şerê cîhanîyê dûyê, hindek wilatên nû derkeftine ser depê şanoya siyasî li kêşwerên asiya ûu afrîqiya ûu emrîka latînî, ku berî serxwebûna van wilatan ew li jêr dagîrkirina welatên ewrupî bûn , lê ijber bilndibûna hestê neteweyî yê van wilatan ji layekî ve ûu ji layekê dî, lawazbûn ûu piwîçbûna hêzên dagîrkeran, ev wilate karîn rizgarbin ûu cihekê ber çav bixwe li cîhanê dirost biken.

Nivîser wisa hizrdiken ku kongirê (bandong) ewê li sala 1955 li endonîsiya hatiye girêdan despêka drostbûna giropekê nûu bû li cîhanê birex her dû giropên dîve , giropê dewletên sermayedarî (cîhana iêkê) ûu giropî dewletên sosiyalîst (cîhana diwê) ew jî giropê dewletên (cîhana sîyê) bûn.
êdiyemê cîhana sîyê (The Third world) êdiyemekê nûu ye û êkem kes evــ êdiyeme bikarînayî (elfrîd sufî) bû ewê pêşekiya pertûka (cîhana sîyê) li sala 1956 nivîsî , diyare ku (texa sîyê) ewê dabeşkirina civakê firensî dihzra (elfrîd sufî)da dirost kir. Her weku dihête zanîn ku qeşe (sîs) pertûkek li jêr navê (texa sîyê) danabû berî şoreşa firensî dest pêbiket bi dû heyvan şoreşa firensî jî li (14 tîrmeha 1789) riwîdabû û têda sê pirsiyar kirbûn.

1 - texa sîyê çiye? ew bixe bersvê didet (ew hemî tişte).

2 - hate nûke ew çi tuşt bû di sîstemê siyasî da? bersiv da (çi ne).

3- divêt bibîte çi? û bersiv da? (bibîte tiştek).

Husa diyar dibît ku elfirîd sufî rih û rîşalên idiyemê (cîhana sîyê) yê ji texa sîyê wergirtî , cîhana sîyê sêyîemîn koma wilatên cîhanê ne bi goreyî derkeftina wan li ser şanûya mêjoyê ji ber ku koma êkê koma wilatên sermayedarin , koma diwê wilatên kumonîstin yan sosiyalîstin û koma sîyê ji wan wilatên nû serbixwî ya xo wergirtî li kîşwerên (asiya û efrîqiya û emrîka latînî).

Idiyemê cîhana sîyê çend rehendên mêjoyi û cogirafî û siyasî û aborî û komelayetî wergirtîne , û bûye idiyemekê berbelav li salên pênçiyan ji sedê bîstê û diyarbû ku ne bitinê idiyemekê şêweyî û mijewî ye , belku amajê didete komeka dewletên tûşî talan û dizîyê bûn ji layê dewletên ewropî ve û di encamda pêşkeftina aborî rawstiya û avabûna civakî jî tûşî gelek arîşabû , û ji ber hindê ev dewlete tûşî hindek girftêt wek hevî êk bûyîn , di hindek xesletanda jî hevpişk bûn, nivîserê sufîênî(lîfkufskî) di pertûka xweda (kanê cîhana sîyê ji cîhana hevçerx) dibêjît :"demê hatî ku em kivanan li ber idiyemê cîhana sîyê rakeyin ji berku eve ne tiştekê dirostkiriye belkû diyardeyeke ji rasta ya heyî" . 

Êk: Rehendê Mêjoyî

Kevintirîn şaristanî li ser erdê cîhana sîyê yên dirost bûyîn , û li ser erdê wê destkeftêt dahatêt mirovê dihemî biyavên jiyanê da berê yên derketîn sererayî wan bizavêt hindek nivîserêt ewropî pêraboyîn bû şêwandina mêjoya cîhana sîyê u mandelkirina rolê wî di avedankirina şarstaniya mirovayetî yê da lê vekolînên nû dopat diken ku çi kes neşên rolê şaristanî yên pêşkeftî li kîşwerê asiya li ber çav wernegirît ewên mêjoya wan dizvrîte çend hizar salan berî zaynê , dîsan li emrîka latînî jî ku li wêrê heman şarstaniyetên kevin hene û mêjoya wan dizivrîte hizaran salan berî zayînê ev çende jî diyar bû demê dagîrkerên îspanî çûyîne wêrê û wan şînwarên wan şarstanî yên kevin bi çavên xwe dîtîn nemaze (perstgeh û telar) ku jiber ciwanî û wîrbînî û pêşkeftina wan avahiyan hêbetîyê serê wan girtbû. herwesa kêşwerê efrîqiya dîsan çendîn şarstanî yên kevin bixwe ve girtbûn ku êk ji wan şarstaniyetan misra kevin bû.

Li despêka çaxên nû li sedê pazdê cîhana sîyê kefte dibazinê dagîrkerên ewropî da ji bilî hindek deverên biçûk nebin , sermayedariya kelturê rabirdoyî û azarkêşana dagîrkirinê û tevlî bûna wan di gelek wekir bizava cîhana sîyê dirost bît demê bidestve înana dewletên cîhana sîyê bû azadiya xo bidestve dîna. piştî bi dûmahî hatina şerê cîhanîyê diwê endam bûna wan di xêzana dewletî da , ev deme demekê şorşgêrane bû ewê rastî yê avahîyê cîhana sîyê dirost kir û arîşên wî jî destinîşan kirin.

Dû: Rehendê Cogirafî 

Hindek nivîser wisa hizirdiken ku cîhana sîyê idiyemekê cogirafî yê ji ber ku ew ji wilatên asiya û efrîqiya û emrîka latînî pêkdihêt, eve ramana hindê didet ku ev nivîsere ji êatêa aydîulojî – siyasî ji layekî ve û pila werar û pêşkeftina aborî ji layekê dî ve piştguhve di havên û ev nivîsere (xolgeha qir jaleyî) wek xîçek bo vavartina cîhana sîyê jêr dû cîhanêt dî (sermayerdar û sosiyalîst) di danin ji ber ku dewletên cîhana sîyê di kevine dewirûberê yan başûrê (xolgeha qirjaleyî) lî dewletên sermayedar û sosiyalîst ji bilî ustiraliya dikvine bakûrê (qirjaleyî).
Dîsan ev nivîsere dûpat diken ku ew wilatên pêşkeftî û pîşesazî hemî ev dewlete dukevune deverêt sar yan fênik. lê em dibînîn ku dewletên paşkeftî dikevine deverêt gerim yan nîv gerim. (Buli Bîruk) bizav kir diyarda serma û pêşkeftin û germa û paş keftin raveket û di encamda wisa wî hizir dikir ku germê kartkirinên xirab li ser seqayî û li ser bizava mirovî û karêt wî hene, dîsan ew axa geleg tûşî germê û baranê bît daxeka lawaz bit heye. 

Sê: Rehendê Siyasî

Hindek nivîser layengeriya berzkirina rehendê siyasî ya iêdiyemê (cîhana sîyê) dken j wan (bîr kalî) ewê cîhana siyasî dest nîşan dket , ku lduîv dîtina uî ev cîhana j efrîqiya wasiya pêk dhêt (jbilî wilatên kumunîst ujaponê . . . htd) û emrîka latînî(j bilî kuba) eve jî ramana hndê ddet ku cîhana sîyê j wan wilatan pêkdhêt ewên jlayê siyasî waîdulujî cuda j wilatên sermayedar û susiyalîst.
(cîn malknun) d ferhenga xuiya yasiyasî ewa li sala 1967ê çapkirî dûpat dket ku cîhana sîyê ew kuma mlletane ewa dkevtiye dinavbera her dû cîhanan da (cîhana sermayedar û sosiyalîst) ji vê çendê diyar dibît ku uî pişt germiya xo bû dest nîşan kirina cîhana sîyê yagirêdaî bi boçûna siyasî û peywendiya cîhana sîyê b her dû cvakên dî ve (civakê sermayedar ucvakê susiyalîst) ne b rêka saxlet yan endambûna siyasî ya cîhana sîyê.

Çar: Rehendê Abûrî

Dîsan hindek nivîserêt dî layengiriya berzkirina layenê abûrî ya cîhana sîyê diken ji ber ku cîhana sîyê ji dewletên paşvemayî pêkdihêt û idiyemê (dewletên paşvemayî) li dûmahiya şerê cîhanê yê diwê derkeftiye ewjî di çarçûvê wan bizavên ji bû avakirina sîstemekê cîhanî yê nû di hatine kirin û bi taybet piştî paşveman diyar bû ku paşveman ne diyardeka ber wext bû li wî serdemî.
Dîsan hindek nivîserên li dor cûdahiya şarstanî ya dinavbera bakûrê pêşkeftî û başûrê paşkeftî da axftin bi saloxetkirina wilatên bakûr û başûr û rabûn û gotin ku ne wekheviyeka di astêt pêşkeftin û paşkeftinê da hey di nav wilatên bakûr û başûr û diyarkirin ku wilatên pêşkeftî yên sermayedar jimara wan (22) wilatin û bivî rengê xarê dihêne dabeşkirin:-

- Heft wilatên pîşesazî yên sermayedarî yên mezin ku "90% " ji dahatê cîhana sermedar vedgirît ew jî eve ne :wilatên êkgirtî yên emrîka , keneda , japon, elmaniya , birîtaniya , ferinsa , îtaliya.

- Wilatên pîşesazî yên biçûk evêt "7.5% " ji berhemê dahatên cîhana sermayedar jê dihêt ewjî evene : Beljîka , Holenda , Logsimborg , Danîmark , Nerwîj, Fînlenda, Nemsa, Siwîsra , îrlenda , Ayslenda.

- Wilatên sermayedar yên biçûk mîna : îspaniya , Pirtugali , Yûnan , ku nîzîkî "2.7% " ji dahatî yê cîhana sermayedar jê dihêt.

- Dîsan cudahiya dinavbera astê pêşkeftina abûrî dinavbera wilatên sosiyalîst da ya heyî û em dikarîn van wilatan bivî rengê xarê dabeş bikeyin ji wilatên pêşkeftî dest pê bikeyin heta bigehîte wilatên paşkeftî.

1. Êketiya sovîyet, elmaniya dîmokiratî ya berê, çîkoslovakiyaiya berê.
2. Polenda, mecerstan.

3. Bolgariya, romaniya.

û di koma dewletên başûr da cudahî di astî pêşkeftin û paşkeftina wanda ya hey, û nivîserê ferinsî (îf lakust) astê van dewletan bivî rengê xarê diyar diket. 

1. Wilatên gelek paşkeftî ku dahatîyê (kesî) yê nizime û ji 100 dolaran naborît di salê da. werara akncîbûya wan dibin 1.8% da ye salane, ev wilate xwedan abûreka kevnin û rêja nexwandewarîyê dinav wan dan ya bilnde, dîsan rêja kirêkaran di kertê çandinê da yê bilnde. ji van wilatan wilatên başûrê rojelatê asiya û latên efrîqiya yên ku dikene dinav bera xolgeha qirjale û gîsik.

2. Wilatên paşkeftî ku dahatîyê (kesî) yê wan yê nizime û werara akncîbûya wan ji 1.8% zêdetire salane, eve jî bi egerê başbûna rewşa saxlemîyê û kêmbûna rêja mirinê li dev zarokan da, ji van welatan neycîriya û kongo û taylend.
3. Wilatên navncî di paşkeftê da, û xodan dahatiyekê navncî, û werara akncîbuiya wan j 1.8% pitire salane, û para pitir ji wilatên emrika latînî ji van cure wilatane.

4- Wilatên ber derwaza pêşkeftinê ku dahatîyê wan li van salêt dûmahîkê zêdebûye, û werara akncîbûna wan dinavbera 2- 4%. Û kertê abora nû cihekê nîv giring yê hey di abora wan da,, û bazirganiya derekî di piraniya rewşada ya karîger xurte, û pişka şêrî ji dahatîyê kesî yê van welatan ji kertê xizmet gozarîyê dihêt, wev cure wilate ji çend wilatên emrîka latînî û latên petirolî pêk dihêt .dîsan hindek wilatên dî hene di kevne divî giropî da ku pêngavêt mezin beref pêşkevtina abûrî havêtîne. Ji wan koriya başûr,meksîk, û berazîl.

Derbareyî dest nîşankirina egerêt paşkeftinê, rawbûçunên cêwaz hene ku derbirînê bakirawindê hizrî yê wan nivîseran diken. Bo nimûne nivîserên rojava wisa hizir diken ku diyarda paşvemanê dizivrîte ve bû çend egerên navxoyî û derekî. û egirêt navxoyî komvedibin di çarçûvê rêja bûn û mirinê da diwarê werar bûna akncîbûna bilez bi egerê bilndibûna rêja mirina zarokan. eve zêdebarî bilndibûna rêja karketiyan ji akncîboyan.

û ev nivîsere amajê bi wê çendê diken ku şûnwarên nêgetîf ji encamê peydabûna fişara akincîbûnê ya li ser pêşketina civakî. Ji ber ku zêdebûna akincîkirinê rêgire bû werara abûrî. zêdebarê peydakirina bargiraniyeka mezin li ser welatan pêxemet peydakirina pêdvîyên civakî ji xwarin û perwerderkirinê û xizmetên saxlemî û civakî.

Sebaret hokarên derekî pêk dihên ji peywendên abûrî û kartêkirinên wan evên ji kawdan dagîrkirina ewropî derketîn .ku di binertê xoda ev peywendiye li ser şengistekê neyê dirost û dest serdagirtina milletên bin dest ,ku bi xwe bikene cihekê bû kerestên xaw û her wisa bikene cihek jî bû mezaxtina kerestên xo hatbûne avkirin.

Dîsan nivîserên sosalît giringîyê di dene bagrawindê mêjoyî yê wilatên cîhana sîyê ,demê ew çareseriya egerên paşkeftinê diken û amajê diden ku paşkeftin ji encamên hokarên siyasî û abûrî derkeftîne ew peywendîyên ji ku egera dagîkirin û destserdagirtina dinavbera wilatên dagîrker wilatên bin dest da peydabûyîne.

Pênç: Rehendê Civakî

Cîhana sîyê 70% ji xelkê cîhanê hembêz diket. Û serjimêriya sala 1980 amaje didetin ku jimara xelkê wilatên werarkirî nêzîkî 3.283 milyon kesin ji koyê 4.414 milyon kes ku jimara danîştoyên cîhanê bûn li wê salê. Û rêja xelkê bajêrî li wilatên werarkirî  29% ji jimara xelkê wan pêkdihêt, lê wilatên pîşesazî ji 69% ji jimara xelkê wan pêk dihên û pişika dahatîyê kesî li wilatên paşkeftî ji 560 dolaran salane ye ,belê dahatîyê kesî ji dahatîyê neteweyî li wilatên pêşkeftî salane di gehîte nêzîkî 6260 dolaran . û cîhana sîyê xodan boşatiyeka bilnde, û rêja zêdebûna siroştî ya xelkê wan digehîte 2.4%. belê di heman demda rêja zêdebûnê li wilatên pêşkeftî  0.06%. û di encamê kawdanên saxlemîyê yêt xirab li wilatên cîhana sîyê di hête pêşbînîkirin ku temenê mirovî li wan wilatan yê kurt bît û ji 57 salan na borît. ku li hindek wilatên efrîqiya têkirayê temenê mirovî ji 39 salan na borît. berovajî têkirayê temenê mirovî li wilatê japonê ku li dûyîv mezndên sala 1980 di gehîte 72salan. diyarda nizmbûna tîkrayê temenê mirovan li wilatên cîhana sîyê kartêkirinêt xirap hene .ji wan em dibînîn ku bara pitir xelkê wan wilatan yê temen biçûyîke ku jîyê wan dibin 15 salan daye û rêja wan di gehîte 39% ji sercemê danîştîyêt wan wilatan , belê di hman demda rêja wan (ew kesêt jîyê wan dibin15 salanda) li wilatên pêşkeftî di gehîte 24%. bêgoman evê çendê kartêkirinên xirap li ser pêkhatên xelkê wan welatan hene ji layê texêt temenî ve û rolê her texekê di berhem yanê da..ji ber ku evên şiyanên karî heyîn rêjeyeka biçûyîk dirost diken dinav civakê da û ev çendê kartêkirineka negtîv li ser werara abûrî diket.

Jêder:
1- Cukuf we axeron ,alelem al-sales, qezaya we afaq , Musku,1971.
2- Nîtir orsilî, al'alm al-sales, weregêran husam alxetîb, Dîmşiq,1968.
3- Dr.ebdurizaq mitlik al-fehed, bêt al-hikme , Bixdad,1989.
4- Dr.Ibirahîm Xlîli ahmd,  ewnî ebidalrehman al-seb'awî, alelem al-salis al-hedîs, Musil ,1989.
5- Dr.mihemed Ebdulxenî si'ûdî, al-coxirafiya al-siyasiye al-mo'asîre. dîrase al-coxirafiya we al-'îlaqat al-dewlîye, mektebet al-ancilo al-misrîye, Qahre ,2003.

* Mamostayê zankoya Duhok